Wakacyjny wyjazd z dzieckiem do Hiszpanii, Grecji czy Włoch może wydawać się zwykłą decyzją organizacyjną. Po rozstaniu rodziców sytuacja wygląda jednak inaczej. Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, wyjazd dziecka za granicę – nawet tylko na wakacje – co do zasady wymaga wspólnej decyzji. Sam fakt, że dziecko na stałe mieszka z jednym z rodziców, nie zawsze daje mu prawo do samodzielnego zdecydowania o zagranicznej podróży.
Rozstanie rodziców nie oznacza automatycznie zmiany zasad wykonywania władzy rodzicielskiej.
Jeżeli obojgu rodzicom nadal ona przysługuje, każde z nich jest uprawnione i zobowiązane do jej wykonywania. W sprawach bieżących nie trzeba każdorazowo uzyskiwać zgody drugiego rodzica. Inaczej jest jednak w przypadku istotnych spraw dziecka.
Do tej kategorii zalicza się również zagraniczny wyjazd małoletniego.
W praktyce problem najczęściej pojawia się przed wakacjami: jedno z rodziców planuje wyjazd z dzieckiem, bilety zostały już kupione, hotel zarezerwowany, a drugi rodzic odmawia zgody albo w ogóle nie odpowiada.
Co wtedy?
Czy na wakacyjny wyjazd dziecka za granicę potrzebna jest zgoda drugiego rodzica?
Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska obejmująca możliwość współdecydowania o istotnych sprawach dziecka – tak.
Zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. Jeżeli nie mogą dojść do porozumienia, decyzję podejmuje sąd opiekuńczy.
Zagraniczny wyjazd dziecka jest od lat traktowany w orzecznictwie jako właśnie taka istotna sprawa.
Sąd Najwyższy już w postanowieniu z 6 marca 1985 r., sygn. akt III CRN 19/85, wskazał, że również wyjazd dziecka za granicę w celu spędzenia wakacji wymaga zgody obojga rodziców wykonujących władzę rodzicielską, a w razie braku zgody – rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego.
Nie chodzi więc wyłącznie o przeprowadzkę na stałe.
Tygodniowe czy dwutygodniowe wakacje za granicą również mogą wymagać uzgodnienia z drugim rodzicem.
Dziecko mieszka ze mną – czy mimo to potrzebuję zgody?
To częste nieporozumienie.
Samo ustalenie, że dziecko mieszka na stałe przy matce albo przy ojcu, nie oznacza jeszcze, że ten rodzic samodzielnie decyduje o wszystkich jego istotnych sprawach.
Podobnie samo sprawowanie codziennej opieki nie daje automatycznie prawa do jednostronnego zdecydowania o zagranicznym wyjeździe.
Trzeba sprawdzić przede wszystkim:
czy drugiemu rodzicowi nadal przysługuje władza rodzicielska,
czy została ona ograniczona,
a jeśli tak – w jakim dokładnie zakresie.
Jeżeli sąd ograniczył władzę jednego z rodziców, treść konkretnego orzeczenia ma zasadnicze znaczenie.
Może się bowiem okazać, że rodzic zachował prawo do współdecydowania właśnie o takich kwestiach jak miejsce pobytu, edukacja, leczenie czy wyjazdy zagraniczne.
Nie wystarczy więc samo stwierdzenie: „ma ograniczoną władzę rodzicielską”.
Trzeba przeczytać, do czego dokładnie została ona ograniczona.
Kiedy zgoda drugiego rodzica nie jest potrzebna?
Zgoda na wyjazd nie będzie wymagana, jeżeli drugi rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo jego władza została zawieszona.
Podobnie może być wtedy, gdy władza rodzicielska została ograniczona w taki sposób, że rodzic nie ma już prawa współdecydowania o zagranicznych wyjazdach dziecka.
Każdorazowo trzeba jednak odnieść się do treści orzeczenia sądu.
Nie warto opierać się wyłącznie na potocznym przekonaniu, że skoro drugi rodzic rzadko widuje się z dzieckiem albo nie uczestniczy w jego codziennym wychowaniu, jego zgoda nie jest potrzebna.
Kontakty z dzieckiem oraz władza rodzicielska są bowiem odrębnymi zagadnieniami.
Czy zgoda na wyrobienie paszportu jest jednocześnie zgodą na wyjazd?
Nie należy tych dwóch kwestii utożsamiać.
Zgoda na wydanie dziecku paszportu i zgoda na konkretny zagraniczny wyjazd to dwie różne sprawy.
Ustawa o dokumentach paszportowych przewiduje, że co do zasady na wydanie paszportu osobie małoletniej potrzebna jest zgoda matki i ojca.
Jeżeli rodzice nie są zgodni albo uzyskanie zgody jednego z nich nie jest możliwe, może ją zastąpić orzeczenie sądu rodzinnego.
Sam fakt, że drugi rodzic kiedyś zgodził się na wydanie dziecku paszportu, nie powinien jednak być automatycznie traktowany jako zgoda na każdy przyszły zagraniczny wyjazd, niezależnie od jego miejsca, terminu i długości.
W praktyce warto więc oddzielnie ustalić:
czy dziecko posiada ważny dokument podróży oraz czy istnieje zgoda na konkretny wyjazd.
A co z dowodem osobistym dziecka?
W przypadku wielu podróży po Europie wystarczającym dokumentem może być dowód osobisty.
O wydanie dowodu osobistego dziecku może wystąpić jeden z rodziców.
Nie oznacza to jednak, że uzyskanie dowodu przez jednego rodzica rozstrzyga kwestię prawa do zabrania dziecka za granicę bez wiedzy drugiego.
To ponownie dwie różne kwestie.
Przepisy administracyjne dotyczące wydawania dokumentu nie zastępują zasad wynikających z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących wspólnego podejmowania decyzji w istotnych sprawach dziecka.
Czy zgodę trzeba mieć na piśmie?
Polskie przepisy nie przewidują jednego obowiązkowego formularza zgody rodzica na zagraniczny wyjazd dziecka.
Ze względów dowodowych najlepiej jednak uzyskać ją w formie pisemnej.
W zgodzie warto wskazać przynajmniej:
dane dziecka,
dane rodziców,
osobę, z którą dziecko podróżuje,
państwo lub państwa docelowe,
termin wyjazdu i powrotu,
jednoznaczne oświadczenie o zgodzie na podróż.
W zależności od państwa docelowego warto również sprawdzić, czy wymagane jest notarialne poświadczenie podpisu albo tłumaczenie dokumentu.
Nie ma bowiem jednej wspólnej dla całej Unii Europejskiej regulacji dotyczącej takich zgód. Poszczególne państwa mogą stosować własne wymagania, a dodatkowe dokumenty mogą być wymagane również przez przewoźnika, np. linię lotniczą.
Dlatego przed podróżą warto sprawdzić aktualne zasady obowiązujące w kraju docelowym i tranzytowym.
Czy Straż Graniczna zawsze zażąda zgody drugiego rodzica?
Nie.
To bardzo ważne rozróżnienie.
Fakt, że z punktu widzenia prawa rodzinnego zgoda drugiego rodzica jest potrzebna, nie oznacza automatycznie, że polska Straż Graniczna przy każdej podróży będzie żądała okazania takiego dokumentu.
Dziecko podróżujące z jednym z rodziców może przekroczyć granicę na podstawie ważnego dokumentu uprawniającego do podróży.
Brak kontroli zgody przy przekraczaniu granicy nie oznacza jednak, że rodzic uzyskał prawo do jednostronnego podjęcia decyzji o wyjeździe.
To, czy dokument zostanie skontrolowany na lotnisku lub granicy, i to, czy zgodnie z prawem rodzinnym drugi rodzic powinien współdecydować o wyjeździe, są dwiema odrębnymi kwestiami.
Co zrobić, gdy drugi rodzic odmawia zgody na wakacje?
Sama odmowa drugiego rodzica nie oznacza jeszcze, że wyjazd musi zostać odwołany.
Jeżeli rodzice nie mogą dojść do porozumienia, można wystąpić do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka.
Sąd może zastąpić brakującą zgodę.
Wniosek składa się co do zasady do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich – właściwego według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka.
Opłata od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego wynosi co do zasady 100 zł.
We wniosku warto dokładnie przedstawić planowany wyjazd:
dokąd dziecko ma wyjechać,
na jaki okres,
gdzie będzie przebywać,
kto będzie sprawował nad nim opiekę,
w jaki sposób zorganizowano transport,
kiedy dziecko wróci,
jak wyjazd wpływa na kontakty z drugim rodzicem.
Sąd nie rozstrzyga sporu po to, aby „przyznać rację” jednemu z rodziców.
Podstawowym kryterium pozostaje dobro dziecka.
Czy sąd może zgodzić się na wyjazd mimo sprzeciwu drugiego rodzica?
Tak.
Sprzeciw jednego rodzica nie daje mu automatycznego prawa weta wobec każdego wyjazdu.
Sąd może uznać, że planowana podróż jest zgodna z dobrem dziecka mimo braku zgody drugiego rodzica.
Inaczej może jednak wyglądać ocena zwykłego dwutygodniowego wyjazdu wakacyjnego do kraju europejskiego, po którym dziecko wraca do dotychczasowego miejsca zamieszkania, a inaczej kilkumiesięcznego wyjazdu naruszającego obowiązek szkolny lub faktycznie przygotowującego dziecko do trwałego przeniesienia życia za granicę.
Dlatego im bardziej konkretny i przejrzysty plan wyjazdu, tym łatwiej sądowi ocenić jego rzeczywisty charakter.
Jeżeli konflikt rodziców dotyczy nie tylko podróży, ale również kontaktów, miejsca pobytu czy wykonywania władzy rodzicielskiej, zasadna może być szersza analiza sprawy z zakresu prawa rodzinnego.
Wakacje a przeprowadzka za granicę – to nie jest to samo
Chociaż zarówno czasowy wyjazd, jak i przeprowadzka należą do istotnych spraw dziecka, skala konsekwencji jest zupełnie inna.
Przeprowadzka do innego państwa może oznaczać:
zmianę szkoły lub przedszkola,
zmianę środowiska dziecka,
ograniczenie codziennych relacji z drugim rodzicem,
konieczność zmiany dotychczasowych kontaktów,
zmianę języka i otoczenia,
przeniesienie centrum życia dziecka do innego państwa.
Dlatego przy planowaniu stałego wyjazdu zakres okoliczności wymagających oceny jest znacznie szerszy.
Samo posiadanie zgody na wakacje nie oznacza zgody na pozostanie z dzieckiem za granicą na stałe.
Podobnie zgoda na konkretny miesięczny wyjazd nie daje prawa do samodzielnego przedłużenia pobytu na czas nieokreślony.
Czy drugi rodzic może wykorzystać zgodę na wakacje przeciwko rodzicowi, który wyjechał?
Jeżeli zgoda została wyrażona jasno i dotyczy konkretnego wyjazdu, jej treść pomaga właśnie uniknąć późniejszych sporów.
Dlatego dobrze, aby określała datę powrotu.
Problem może powstać wtedy, gdy rodzic wyjeżdża zgodnie z udzieloną zgodą, ale następnie nie wraca z dzieckiem w uzgodnionym terminie.
W określonych przypadkach samowolne wywiezienie dziecka albo zatrzymanie go poza państwem jego dotychczasowego miejsca zwykłego pobytu może uruchomić procedury dotyczące bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka, w tym postępowanie prowadzone na podstawie Konwencji haskiej z 1980 r.
Dlatego nie powinno się traktować czasowej zgody na wakacje jako sposobu na dokonanie faktycznej przeprowadzki za granicę.
Co jeśli drugi rodzic nie odpowiada na prośbę o zgodę?
Brak odpowiedzi nie powinien być automatycznie traktowany jako zgoda.
Jeżeli zgoda jest wymagana, a drugi rodzic milczy, bezpiecznym rozwiązaniem może być wystąpienie do sądu.
Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy między rodzicami istnieje konflikt albo wiadomo, że drugi rodzic kwestionuje możliwość wyjazdu.
Warto też nie zostawiać takiej sprawy na ostatnią chwilę.
Kupowanie biletów kilka miesięcy wcześniej, a następnie zwracanie się o zgodę trzy dni przed wylotem może prowadzić do sytuacji, w której nawet uzasadniony wniosek nie zostanie rozpoznany przed planowaną podróżą.
Czy rodzic może zabronić każdego zagranicznego wyjazdu?
Sama niechęć do byłego partnera nie powinna być podstawą blokowania dziecku każdego wyjazdu.
W centrum sprawy pozostaje dobro dziecka, a nie konflikt pomiędzy dorosłymi.
Jeżeli wyjazd jest bezpieczny, odpowiednio zorganizowany, ma charakter wypoczynkowy, nie narusza edukacji dziecka i nie służy ograniczeniu jego relacji z drugim rodzicem, okoliczności te mogą przemawiać za jego dopuszczeniem.
Z drugiej strony sprzeciw może mieć realne podstawy, np. gdy istnieje obawa, że rodzic nie zamierza wrócić z dzieckiem, kierunek podróży wiąże się z istotnym zagrożeniem albo przedstawiony plan jest niejasny.
Dlatego sąd powinien analizować konkretną sytuację, a nie sam fakt, że jeden z rodziców powiedział „nie”.
Co warto ustalić przed zakupem biletów?
Po rozstaniu rodziców najlepiej omówić planowaną podróż odpowiednio wcześnie.
Warto przekazać drugiemu rodzicowi podstawowe informacje dotyczące miejsca pobytu, czasu wyjazdu i powrotu oraz sposobu kontaktu z dzieckiem podczas wakacji.
Następnie należy sprawdzić:
czy dziecko posiada ważny dowód osobisty albo paszport,
czy oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską,
czy istnieje zgoda drugiego rodzica na konkretny wyjazd,
czy państwo docelowe wymaga szczególnej formy zgody,
czy własne wymogi ma przewoźnik,
czy wyjazd nie koliduje z ustalonymi kontaktami dziecka z drugim rodzicem.
Takie przygotowanie jest znacznie prostsze niż rozwiązywanie sporu na kilka dni przed podróżą.
Rozstanie rodziców nie powinno oznaczać rezygnacji dziecka z podróży
Dziecko może wyjeżdżać za granicę również wtedy, gdy jego rodzice nie są już razem.
Trzeba jednak pamiętać, że zagraniczna podróż nie jest traktowana wyłącznie jako techniczna decyzja o sposobie spędzenia urlopu.
Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, powinni wspólnie ustalić także taki wyjazd.
Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest uzyskanie jasnej, pisemnej zgody jeszcze przed dokonaniem kosztownych rezerwacji.
Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, spór może rozstrzygnąć sąd opiekuńczy.
Samodzielne wywiezienie dziecka mimo wyraźnego sprzeciwu drugiego rodzica może natomiast stworzyć znacznie poważniejszy problem niż odwołane wakacje.
adw. Karina Dorobisz
Kancelaria Adwokacka Adwokat Karina Dorobisz w Katowicach
W swojej praktyce zajmuje się m.in. prawem rodzinnym, w tym sprawami dotyczącymi władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka oraz kontaktów rodziców z dziećmi.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Konieczność uzyskania zgody na konkretny wyjazd zależy m.in. od zakresu władzy rodzicielskiej przysługującej każdemu z rodziców oraz treści wcześniejszych orzeczeń sądu.
